Lezen over schaamte helpt – weet ik inmiddels uit eigen ervaring
Meer lezen achter elkaar over één onderwerp dat jouw belangstelling prikkelt helpt, heb ik wel eens gelezen, en dat deed ik dit jaar over schaamte. Waarom dat onderwerp? Aanvankelijk wist ik het zelf ook niet zo goed: ik zag twee boeken op LinkedIn voorbijkomen en voor ik het wist had ik ze besteld.
Beide gaan over valse schaamte – titels en schrijversnamen volgen – maar kort en goed delen ze de boodschap: mensen kunnen zich vreselijk schamen over iets dat ze helemaal niet kunnen helpen en waarover ze zich ook helemaal niet hoeven te schamen (de zelfdoding van een ouder, alleenstaand zijn, een vervangkind zijn).
Loopbaanschaamte
Als loopbaanadviseur en coach kom ik het ook tegen: schaamte beïnvloedt de professionele identiteit. Mensen schamen zich voor een gebrek aan opleidingspapieren, een accent, een sociale achtergrond die niet strookt met hun huidige omgeving, een loopbaan die niet voldoet aan oude verwachtingen. Valse schaamte zou je het kunnen noemen, omdat het onterecht is. Of ingebeelde schaamte, als de aanleiding alleen in je eigen hoofd bestaat. Er is dan niets om je over te schamen, en de remedie is te onderkennen dat je je schaamt, dat je je niet hoeft te schamen, en het vermeende gebrek te omarmen. Wel honderd keer makkelijker gezegd dan gedaan, natuurlijk.
De schaamte moet van plaats wisselen
Een scherp voorbeeld van die valse schaamte zagen we in 2026. Het is het jaar van Gisèle Pelicot, die zo krachtig zei: de schaamte moet van plaats wisselen. Ze klaagde haar man en zijn maten aan voor decennia van seksueel misbruik, waarbij zij in slaap werd gebracht. Niet de verkrachte moet zich schamen, maar de verkrachter. Zo sluipend en gemeen is valse schaamte: jij gaat je schamen over wat jou is aangedaan. Ik vind die zin van Pelicot een monument. Opeens kon iedereen het zien: die schaamte op de verkeerde plek.
Kleine schaal
Ook op kleinere schaal herken ik het. Ik vind zelf schrijven en publiceren in toenemende mate een opgave. Niet zozeer tijdens het schrijven, want dan zet ik mijn gedachten op een rij en dat is fijn. Maar o jee, als het eindpunt nadert, komen de twijfels: klopt het wel, heeft iedereen dit niet al lang bedacht, wie zit hierop te wachten? Zal ik dit nog even uitzoeken? Schaamte, vermomd als twijfel.
Mijn schaamte
Na het lezen van de twee Nederlandse boeken waarin schaamte op de verkeerde plaats een rol speelt, kwam er bij mij ook een grote Ja-maar op: wacht even, naast valse schaamte heb je toch ook reële schaamte? Je kunt je toch ook schamen over iets dat je echt niet goed hebt aangepakt? Het begon me te dagen waar mijn interesse vandaan kwam. Dit voorjaar sprak ik met een vriendin over iets dat ik niet goed heb aangepakt. Je moet je niet schamen, zei ze. Schamen is iets afschuwelijks; je mag wel spijt hebben, maar schamen moet je nooit doen. Schaamte, schuld en spijt – wat is eigenlijk wat? Sindsdien spookte het door mijn hoofd.
Donald Pols
Net zoals 2026 het jaar van Pelicot en de verschrikkelijke valse schaamte is, is het ook het jaar van Donald Pols en de echte, reële schaamte. De keerzijden van hetzelfde onderwerp. Pols, de milieuvoorvechter, schaamde zich over zijn verleden in Zuid-Afrika als actief verdediger van apartheid, en zweeg daarover op belangrijke momenten. Hij was destijds achttien jaar, opgegroeid in een omgeving waar apartheid en de onderdrukking van zwarten normaal waren. De schaamte die hij hier later over voelde was reëel, in mijn optiek. Het probleem was daarna niet dat het gebeurd was; het probleem was dat hij er daarna op belangrijke momenten over zweeg.
Reële schaamte
Schaamte kan dus reëel zijn. Er zijn ook genoeg voorbeelden in het dagelijks leven. Je kunt je schamen over een ontslag dat je lomp hebt behandeld, een door jou gesteund of geopperd plan dat veel geld kostte en mislukte, een scheiding, de verkeerde partij gesteund, een verstoorde familierelatie waarbij je niet blij bent met je eigen aandeel daarin, een erbarmelijke voorbereiding van iets belangrijks, de pijn van een ander die je over het hoofd zag.
Perfectionisme en uitstelgedrag
Het punt aan schaamte is dat je het gevoel leert onderdrukken – waardoor het een andere uitweg zoekt. Iemand te kakken zetten die jou wijst op iets dat je niet weet of niet kunt. Jezelf groter maken dan je bent. Jezelf kleiner maken dan je bent. Perfectionisme en bijbehorend uitstelgedrag. Twijfelen. Dingen wegwuiven met een goede grap. Allemaal herkenbaar gedrag, als je erop gaat letten. Vast ook voor jou, en in ieder geval voor mij.
Schaamte en verbinding
Dat brengt ons bij de gezonde schaamte. De schaamte die ons helpt, als we haar herkennen, die maakt dat we ook openstaan voor wat anderen vinden. Als we helemaal zonder schaamte zijn en ons helemaal niets aantrekken van anderen, gaan we uit de verbinding. Dan is er geen sprake van tweerichtingsverkeer. Denk aan de leider die zichzelf verbindend vindt, maar nooit echt van binnenuit iets deelt over zijn mindere kanten met anderen. Gezonde schaamte gaat dus ook over kwetsbaar durven zijn.
Schaamte onderzoek
‘Moedig zijn betekent je verhaal delen, niet immuun zijn voor kritiek’, schrijft Brené Brown. Ze is een Amerikaanse schrijfster en spreker die ik lang links liet liggen. Te Amerikaans, te hoog TED-gehalte, leek mij. Ik schaam mij inmiddels een beetje voor dit makkelijke oordeel. (Wat zegt dat eigenlijk over mij?) Nu ik ging zoeken naar wie mij verder kon helpen met het onderwerp schaamte, kwam Brené Brown onmiskenbaar als ster uit de bus. En terecht. Ze is een groot onderzoeker op het gebied van schaamte. Haar ‘De moed van imperfectie’ uit 2010 is een leesbaar boek waarin onderzoek en heldere definities gecombineerd worden met voorbeelden en advies. Ik heb er voor dit stuk veel aan gehad.
De prijs voor aanpassing
Brown doet recht aan de veelzijdigheid van schaamte. Ze beschrijft de grote drang van mensen om erbij te willen horen, het almaar aanpassen om dat voor elkaar te krijgen, de prijs die we hiervoor betalen en de schaamte als het weer eens niet lukt. Vandaar ook de titel: de moed om eigen tekortkomingen onder ogen te zien. Met als doel: voluit leven en werken en gebruik maken van alles dat je wel kunt!!
PUBLICEER
Lezen over schaamte heeft mij in ieder geval geholpen. Ik ben me beter gaan realiseren dat schaamte vaak een rol speelt bij wat ik doe en ervaar. En ik kan de verschillende functies van schaamte beter van elkaar onderscheiden. Nu nog op naar de moed van imperfectie. Ik begin maar met het drukken op de knop PUBLICEER.
- Brené Brown, ‘De moed van imperfectie’ – gebaseerd op honderden interviews over schaamte en leven vanuit je volledige zelf.
- Teus Lebbing, ‘Schaamte. Over eenzaamheid en het zwijgen achter de voordeur’ – een verkenning van schaamte, mede aan de hand van de ervaringen van de schrijver en interviews met anderen die schaamte (hebben) ervaren.
- Aukje Nauta, ‘Nooit meer doen. Denk je schaamte om en maak het je kracht’ – de schrijver omarmt de schaamteloosheid ten volle.
NB Schaamte is relevant als je een volgende stap wilt maken in je loopbaan. Gebruik deze link als je een vrijblijvende afspraak wilt maken om te bespreken of ik je hiermee kan helpen.